Een smalle turfvaart snijdt dwars door het bos. Het water ligt er roerloos bij, alsof er al eeuwen niets is gebeurd. Toch is dit kanaal gegraven in opdracht van Bredase bierbrouwers, die turf nodig hadden als brandstof voor hun ketels. Je loopt hier over het Schuitvaartjaagpad, en dat is een van de plekken in de Pannenhoef waar het verleden nog tastbaar is.
De Pannenhoef is geen aangeharkt natuurgebied. Het is een landgoed uit 1840 dat na de turfwinning veranderde in heide, daarna in landbouwgrond en productiebos, en sinds 1970 weer langzaam natuur mag worden. Brabants Landschap groef dertien vennen opnieuw uit, dempte sloten en liet het water terugkeren. Het resultaat is een gevarieerd landschap van gemengd bos, bloemrijke graslanden, heide en open water. Sinds 1992 is het gebied autovrij, dus je hoort hier alleen vogels, de wind en je eigen voetstappen. Voor meer wandelplekken in de regio kijk je op onze pagina met wandelroutes in Noord-Brabant.
Vier startpunten, zes routes: welke past bij jou
De Pannenhoef heeft vier officiële startpunten met parkeerplaats, informatiebord en bewegwijzerde routes. Vanaf elk startpunt loop je andere lussen, dus je keuze bepaalt meteen wat je ziet.
| Startpunt | Adres | Routes (km) | Voor wie |
|---|---|---|---|
| De Bak | Ettensebaan 25, 4891 TG Rijsbergen | 4,1 / 5,8 / 8,3 | De beste keuze voor de rode route en de Turfvaart |
| Het Vaartven | Pannenhoefsebaan, Rijsbergen | 2,6 / 4,1 / 5,7 | Afgesloten volgens Brabants Landschap, gecontroleerd 20 september 2026 |
| De Lokkerberg | Oosteindseweg 82, 4891 TN Rijsbergen | 2 | Alleen de korte gele route, voor een half uurtje |
| De Ganger | Panhoefweg 7, 4882 JC Zundert | 5,5 / 6,3 | Twee middellange lussen vanuit Zundert |
Brabants Landschap noemt bij zijn parkeerplaatsen alleen de straat, niet het huisnummer. De huisnummers hierboven komen uit routebeschrijvingen van derden en zijn bedoeld voor je navigatie.
Daarnaast kun je vanaf de Menmoerhoeve (Zundertseweg 66 A, Etten-Leur) zo het gebied in lopen. Dat is de Baroniepoort en het startpunt van de rode routes door De Bak.
De routes zelf zijn bewegwijzerd met gekleurde pijltjes. Dit zijn ze, met afstand en looptijd bij een rustig tempo van 4 kilometer per uur:
- Geel 2 km (30 minuten)
- Oranje 4,1 km (ruim 1 uur)
- Groen 4,4 km (ruim 1 uur)
- Wit 5,5 km (bijna 1,5 uur)
- Blauw 6,3 km (ruim 1,5 uur)
- Rood: de beheerder noemt zelf twee verschillende lengtes. De wandelfolder uit 2023 houdt 5,8, 7,5 en 9,8 kilometer aan, de overzichtspagina op de site van Brabants Landschap zegt 5,8 tot 8,3 kilometer. Houd rekening met 5,8 km (bijna 1,5 uur), 7,5 km (bijna 2 uur) of 9,8 km (bijna 2,5 uur).
Brabants Landschap biedt elke route ook als GPX-bestand aan, plus twee wandelfolders als pdf. Er staan aparte bestanden voor Rood Kort en Rood Lang, en die maken meteen duidelijk welke variant van de rode route je onder de voeten hebt. Je vindt ze op de routepagina van de beheerder.
Wandelroute De Bak: de mooiste lus voor een halve dag
De rode route is de klassieker van de Pannenhoef. Hij is genoemd naar De Bak, een ven dat water vasthoudt en omringd wordt door veenpluis; de parkeerplaats aan de Ettensebaan draagt dezelfde naam. De route bestaat uit twee lussen van 5,8 en 7,5 kilometer, die je aan elkaar kunt knopen tot een tocht van 9,8 kilometer. Onderweg passeer je de Turfvaart, de Bijloop, het Padvindersven, het Wildertven, het Schaapsven, de Rondgors en de Klappenberg.
De Turfvaart is het historische hoogtepunt. Dit kanaal is tussen 1620 en 1622 gegraven in opdracht van Bredase bierbrouwers, die turf nodig hadden als brandstof voor hun brouwerijen. Het project kostte 60.000 gulden, waarvan het stadsbestuur van Breda 8.000 gulden bijdroeg. De vaart is 26 kilometer lang, overbrugt 14 meter hoogteverschil en telde dertig sluizen. Het kanaal volgt het dal van de Bijloop, een beek die zijn naam dankt aan de imkers die hier vroeger hun bijen hielden.
Je start de rode route bij De Bak of bij de Menmoerhoeve. De route is gemarkeerd met rode palen. Het Schuitvaartjaagpad langs de Turfvaart is het stuk waar je het langst blijft hangen: het water ligt naast je en de sluizen vertellen waarom deze vaart ooit 30 sluizen nodig had. Wij hebben de route zelf nog niet gelopen, dus de looptijden hieronder zijn rekenwerk, geen meting.
Met rolstoel of kinderwagen
De Pannenhoef heeft een rolstoelroute van 2,6 kilometer, bewegwijzerd met oranje palen en een rolstoel-logo. Er is een extra lus van 700 meter met rode palen en hetzelfde logo. De paden zijn ook geschikt voor kinderwagens.
Brabants Landschap is eerlijk over de staat van het pad: “De route kan ondanks zorgvuldig beheer in sommige jaargetijden of weersomstandigheden wat lastiger begaanbaar zijn. Wij raden rolstoelgebruikers daarom aan om samen met een begeleider te gaan.” Houd daar dus rekening mee, vooral na een natte periode. Vanaf welk startpunt deze route vertrekt, vermeldt de beheerder niet. Let op: de parkeerplaats Het Vaartven, die qua afstand het meest voor de hand lag, staat bij Brabants Landschap als afgesloten vermeld (gecontroleerd 20 september 2026). Informeer bij de beheerder voor je met een rolstoel afreist.
Hoe de vennen terugkwamen
Tussen 1250 en 1750 werd hier op grote schaal veen weggegraven. Wat overbleef was een heuvelig heidelandschap met vennen. In de negentiende eeuw werd het gebied ontgonnen tot bos en landbouwgrond. Toen Brabants Landschap de Pannenhoef in 1970 kocht, trof het bemeste akkers, jong naaldbos en geen enkel ven meer aan.
Ruim vijftig jaar later liggen er dertien uitgegraven vennen. De Lokker is het grootste. Tot 1938 werd erin gezwommen en gevaren, tot een pastoor ontdekte dat mannen én vrouwen er tegelijk in gingen. Hij liet het ven leeglopen. Het veranderde in moeras en verdroogde. Nu is De Lokker weer een uitgestrekt moeras, en de naam herinnert aan het veenpluis dat hier ooit groeide: “lokke” in de streektaal.
Het hydrologisch herstel gaat nog steeds door. In 2023 is het Hazenmerenven uitgebreid van 4 naar 10 hectare water, een diepe sloot ernaast is gedempt en in de Lange Maten wordt meer water vastgehouden. De gemiddeld hoogste grondwaterstand was 40 centimeter onder het maaiveld, de laagste 120 centimeter. Doelsoorten zijn de heikikker en de vinpootsalamander. Het project is gesteund door het Cultuurfonds en de provincie Noord-Brabant.
Op 25 april 2026 maakte Nature Today bekend dat de provincie 2,9 miljoen euro uittrekt voor bosherstel en het tegengaan van verdroging in de Pannenhoef en het nabijgelegen Groote Slink-Bunthorst. Brabants Landschap zelf zet de looptijd van dat project op 10 april 2026 tot 31 december 2028 en houdt 2026 aan als vergunningenjaar; de uitvoering staat gepland voor 2027 en 2028. Dit seizoen verandert er dus niets aan de paden. Houd de site van de beheerder in de gaten zodra de uitvoering dichterbij komt.
Wat je tegenkomt aan dieren en planten
De Pannenhoef is rijk aan vogels. Alle spechten zitten er: de groene, de zwarte en de drie bonte. Wie geluk heeft, hoort de nachtzwaluw of ziet een klapekster, een kleine roofvogel die zijn prooi op doorns spietst. Bij het ven De Flesch staat een vogelkijkhut, en er is ook een vogelscherm.
Sinds een paar jaar is de boommarter terug, en je kunt een ree tegenkomen. In het vroege voorjaar kleuren de mannetjes van de heikikker een paar dagen hemelsblauw, en dat is echt een gezicht. Op de heide leeft het heideblauwtje, een vlinder waarvan de rups samenwerkt met mieren.
Aan planten vind je beenbreek, gevlekte orchis, heidekartelblad en moerashertshooi. Langs de paden staan acht veenpalen, hoge kunstwerken die laten zien hoe dik het veenpakket ooit was. Een tekentang hoort in je zak in bos en heide.
Praktisch
- Adres
De Bak: Ettensebaan 25, 4891 TG Rijsbergen Het Vaartven: Pannenhoefsebaan, Rijsbergen (afgesloten) De Lokkerberg: Oosteindseweg 82, 4891 TN Rijsbergen De Ganger: Panhoefweg 7, 4882 JC Zundert
- Lengte
Geel 2 km, Oranje 4,1 km, Groen 4,4 km, Wit 5,5 km, Blauw 6,3 km, Rood 5,8 / 7,5 / 9,8 km (volgens de folder; de beheerder noemt ook 8,3 km). Rolstoelroute 2,6 km plus lus van 700 meter.
- Honden
Honden zijn toegestaan, mits aan de lijn. Een losloopgebied is er niet.
- Toegankelijkheid
Rolstoelroute van 2,6 km (oranje palen) met extra lus van 700 meter (rode palen). Brabants Landschap adviseert een begeleider, omdat het pad bij nat weer lastig begaanbaar kan zijn. Ook geschikt voor kinderwagens.
- Parkeren
Parkeerplaatsen bij alle vier de startpunten, al staat Het Vaartven bij Brabants Landschap als afgesloten vermeld (gecontroleerd 20 september 2026). Op geen van de vier parkeerpagina’s van de beheerder staat een tarief.
- Openbaar vervoer
Lijn 374 (Made, Breda, Zundert) en lijn 225 (Zundert, Etten-Leur) van Bravo rijden via Rijsbergen, maar de haltes liggen in het dorp en de startpunten liggen ruim twee tot vier kilometer westelijker. Reken dus op een halfuur tot drie kwartier lopen voordat je wandeling begint, en nog eens zoveel terug. Wij hebben die looproute niet zelf nagemeten.
- Voorzieningen
Buitenlokaal De Zwarte Schuur (Pannenhoef 4, Rijsbergen) met expositie over cultuurhistorie, flora en fauna. Van april tot en met oktober geopend op elke derde zondag van de maand, van 10:30 tot 16:00, met gratis excursies om 11:00 en 14:00 uur. In het bakhuisje ernaast wordt dan brood gebakken. Je parkeert niet voor de deur: het landgoed is autovrij en de route erheen is bewegwijzerd vanaf de parkeerplaatsen. Vogelkijkhut aan De Flesch, vogelscherm, acht veenpalen, informatieborden bij de startpunten.
- Horeca
De Menmoerhoeve, Zundertseweg 66 A, 4876 NL Etten-Leur. Horeca open ma t/m do 10:00-18:00, vr t/m zo 10:00-21:00. Camping 13 maart t/m 25 oktober, gesloten 23 dec t/m 2 jan. Herberg ’t Pannehûske, Roosendaalsebaan 4, 4885 JK Achtmaal, 076-5985248. Ma 10:00-18:00 (keuken tot 17:00), di gesloten, wo t/m zo 10:00-19:30 (keuken tot 18:30). Bij slecht weer kunnen tijden afwijken.
- In de buurt
Bezoekerscentrum De Luitert van het Vogelrevalidatiecentrum Zundert, Luitertweg 36a, Zundert, met exposities en lezingen.
- Info
https://www.brabantslandschap.nl/ontdek-de-natuur/pannenhoef
Meer wandelen in Brabant
Brabant heeft meer van dit soort gebieden, en voor twee ervan hebben we een eigen gids: de Loonse en Drunense Duinen en de Kampina en Oisterwijkse vennen. Natte paden vragen om waterdichte schoenen; welke dat zijn lees je in de beste wandelschoenen.
Veelgestelde vragen
Waar parkeer je voor de Pannenhoef?
Er zijn vier parkeerplaatsen bij de startpunten: De Bak (Ettensebaan, Rijsbergen), Het Vaartven (Pannenhoefsebaan, Rijsbergen), De Lokkerberg (Oosteindseweg, Rijsbergen) en De Ganger (Panhoefweg, Zundert). Het Vaartven staat bij Brabants Landschap als afgesloten vermeld, gecontroleerd op 20 september 2026. Op geen van de vier parkeerpagina’s van de beheerder staat een tarief.
Mogen honden los in de Pannenhoef?
Nee, honden moeten overal aan de lijn. Een losloopgebied is er niet.
Waar ligt De Bak?
De Bak is een ven in de Pannenhoef dat water vasthoudt. De parkeerplaats met dezelfde naam ligt aan de Ettensebaan 25 in Rijsbergen; vanaf daar vertrekken de rode wandelroutes.
Is er horeca bij de Pannenhoef?
Ja. Vanuit De Menmoerhoeve in Etten-Leur loop je zo het gebied in; die is dagelijks open. Herberg ’t Pannehûske in Achtmaal is op dinsdag gesloten.
Is er een vlonderpad in de Pannenhoef?
Ja. Brabants Landschap opende op 31 oktober 2024 een vlonderpad van ruim 100 meter op het natte stuk langs de beek de Bijloop. Die beek kreeg in 2007 zijn meanderende bedding terug en treedt sindsdien in natte winters buiten zijn oevers, en een stuw houdt daarnaast water vast in het Lokkerven. Op welke gemarkeerde route het pad precies ligt, vermeldt de beheerder niet.
Ga in het vroege voorjaar en kijk bij de vennen naar de kikkers: een paar dagen per jaar zijn de mannetjes van de heikikker hemelsblauw, en dat mis je de rest van het jaar.
Verantwoording foto’s
De foto’s in dit artikel zijn gemaakt door G.Lanting en komen van Wikimedia Commons.
- Turfvaart in de Pannenhoef, G.Lanting via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
- Bospad met parkeerverwijzing, G.Lanting via Wikimedia Commons, CC BY 4.0
- Bruggetje op de gemarkeerde route, G.Lanting via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
