Loonse en Drunense Duinen: wandelen in de Brabantse Sahara

Je staat midden in Brabant en zover je kijkt is er zand. Geen strand, geen zee, maar een golvende vlakte van stuifduinen met hier en daar een eenzame eik op een heuveltje. Op een hete dag loopt het temperatuurverschil tussen dag en nacht op het kale zand op tot vijftig graden, en dat voel je aan alles: dit is het meest on-Nederlandse landschap dat Nederland heeft. De bijnaam Brabantse Sahara is een cliché, maar wel eentje dat klopt.

Dit artikel zet alles op een rij wat je voor een bezoek aan de Loonse en Drunense Duinen nodig hebt: de acht gemarkeerde routes met hun startadressen, waar je parkeert, welke route je met een rolstoel of kinderwagen kunt doen, en hoe het nu écht zit met die nationaal park-status, want daar is sinds kort iets veranderd dat vrijwel elke website nog verkeerd vermeldt. Meer Brabant? Bekijk het overzicht van wandelroutes in Noord-Brabant, of ga direct naar de Strabrechtse Heide en de Maashorst, of het overzicht van alle nationale parken van Nederland.

De wandelroutes in één overzicht

Alle routes zijn gratis; alleen de speurkaart voor de kinderroute kost 1,50 euro. Het gebied ligt vol in het Brabantse wandelknooppuntennetwerk, dus eigen rondjes maken kan altijd. Let op: de route Bosch en Duin heeft momenteel een omleiding met rode pijlen, check de routepagina van Natuurmonumenten voor vertrek.

Is het nog een nationaal park? Zo zit het

Kort antwoord: het gebied is geen zelfstandig nationaal park meer, maar wél de kern van een groter nationaal park. In oktober 2024 is de aanwijzing “Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen” (die uit 2002 stamde) formeel ingetrokken en opgegaan in het Van Gogh Nationaal Park, een nieuwe-stijl-park van zo’n 49.000 hectare dat grote delen van Midden-Brabant beslaat. De duinen zijn daarvan het iconische kerngebied.

In de praktijk merk je er weinig van: Natuurmonumenten beheert het duingebied gewoon zoals het dat al sinds 1921 doet, en gebruikt zelf ook nog vaak de oude naam. Maar zie je ergens “voormalig nationaal park” of juist “Van Gogh Nationaal Park” staan: het gaat over hetzelfde zand.

Officieel heet het gebied als beschermd natuurgebied trouwens “Loonse en Drunense Duinen & Leemkuilen”, een Natura 2000-gebied van bijna 4.000 hectare. De Leemkuilen zijn een apart stukje bij Udenhout: gegraven plassen in moerasbos, het domein van boomkikkers en kamsalamanders.

Waarom hier zand ligt (en blijft liggen)

Het zand zelf is een erfenis van de laatste ijstijd, toen poolwinden dikke pakketten dekzand over Brabant bliezen. Eeuwenlang lag daar gewoon bos op. Dat ging mis vanaf de veertiende eeuw: het oerbos werd gekapt, en door intensieve begrazing en het steken van heideplaggen raakte de bodem zo uitgeput dat het zand vrij spel kreeg. Rond 1850 stoof hier zo’n 1.400 hectare.

Daarvan is nu nog 270 hectare levend stuifzand over, en dat blijft alleen bestaan omdat het actief wordt beheerd. Zonder ingrijpen groeit stuifzand dicht met gras, mos en bos. Vandaar de schaapskudde die de heide kort houdt en jonge boompjes wegvreet, en vandaar het natuurherstelproject dat sinds de zomer van 2025 loopt: bodem herstellen, heidevelden met elkaar verbinden en exoten als Amerikaanse vogelkers terugdringen.

Onderweg zie je de beroemdste bewoners van het zand vanzelf: eikenstrubben, eeuwenoude eiken die half onder het stuifzand bedolven raakten en als knoestige eilandjes op de duintoppen staan. Veel exemplaren zijn ouder dan 150 jaar.

Pro tip: lopen door los stuifzand kost grofweg dubbel zoveel energie als een gewoon bospad. Plan je eerste keer korter dan je gewend bent, neem ruim water mee (op het zand is nul schaduw) en loop bij voorkeur ’s ochtends of na regen, als het zand vaster ligt en het licht op zijn mooist is.

De routes per startpunt

De Roestelberg (Kaatsheuvel): de klassieker

Het bekendste startpunt, aan de westkant. Vanaf de parkeerplaats sta je binnen een paar minuten op de rand van de grote zandvlakte, en het pannenkoekenrestaurant De Roestelberg (een familiebedrijf sinds 1927) is de beloning na afloop. De gele Roestelberg-route (5,5 km) is de beste eerste kennismaking met het gebied: zand, duintoppen en bosranden in één ronde. Voor kinderen is er de OERRR-speurtocht van 2 kilometer.

• Start: Roestelbergseweg 2, 5171 RL Kaatsheuvel
• Parkeren: gratis; in weekenden vroeg komen, het terrein loopt vol
• Let op: de zandroutes zijn niet geschikt voor kinderwagens

Giersbergen (Drunen): de rustige noordkant

Het gehucht Giersbergen ligt aan de noordrand, met Herberg De Drie Linden als startpunt en een groot gratis parkeerterrein aan de Margrietweg (zo’n 250 plekken). Hier start de witte Zwarte Berg-route (4,3 km), die je langs een van de hoogste duintoppen voert. Wie verder wil, pakt vanaf hier het Rondje Loonse en Drunense Duinen van 17,2 kilometer, dat via knooppunten om en door het hele gebied loopt en aan de noordkant het Hertogenpad volgt.

• Start: Giersbergen 8, 5151 RG Drunen
• Parkeren: gratis, Margrietweg
• Ook hier: aan de noordkant ligt landgoed Plantloon met de route Historisch Plantloon, door oude lanen

Bosch en Duin (Udenhout): de toegankelijke zuidkant

De zuidentree bij Udenhout is om twee redenen bijzonder. Hier ligt het enige verharde pad van het gebied: een betonpad van 1 kilometer naar een uitkijkpunt over het zand, geschikt voor rolstoel en kinderwagen, met aangepaste toiletten bij de brasserie. En hier ligt het hondenlosloopgebied, het enige deel waar je hond los mag. De groene route Bosch en Duin (4,4 km) start bij het restaurant.

• Start: Schoorstraat 50, 5071 RC Udenhout
• Parkeren: gratis
• Honden: losloopgebied bij dit startpunt; in de rest van het gebied aangelijnd op de paden

De overige startpunten

Aan de oostkant start bij Natuurpoort van Loon (Kloosterstraat 115-119, Loon op Zand) een korte route van 2,7 kilometer met bruine pijlen. Wie de stilte zoekt, parkeert bij De Klinkert in Drunen voor de Fellenoord-route (5,7 km) door de rustige noordoosthoek. Verder kun je terecht bij De Rustende Jager in Biezenmortel en aan de Waalwijksebaan aan de Waalwijk-kant (doorrijden tot het einde, gratis).

Zonder auto: de Groene Halte-route

De duinen zijn verrassend goed met de bus te doen. Vanaf station Tilburg of ‘s-Hertogenbosch stap je op de bus richting de andere stad (de lijnen over Loon op Zand en Kaatsheuvel) en stap je uit bij busstation Loon op Zand. Daar start de bewegwijzerde Groene Halte-route van 8,3 kilometer via de wandelknooppunten, met halverwege het terras van De Roestelberg. Check 9292 voor actuele lijnen en tijden.

Wanneer ga je

Elk seizoen heeft hier een eigen gezicht, maar twee momenten springen eruit. In augustus en september bloeit de heide langs de bosranden en op de verbindingsvelden paars, en organiseert Natuurmonumenten er speciale heidewandelingen. Op zomeravonden kun je met een beetje geluk (of tijdens een excursie met de boswachter) de nachtzwaluw horen, die hier op de grond broedt, net als de boomleeuwerik.

De winter en vroege ochtend zijn het geheim van de liefhebbers: laag licht over leeg zand, en de kans dat je de vlakte helemaal voor jezelf hebt. Na een sneeuwbui is dit een van de vreemdste en mooiste plekken van het land.

Eén actueel ding om te weten: op landgoed Plantloon aan de noordkant sterven hele beukenlanen af. De beuken zijn verzwakt door de opeenvolging van extreem droge en extreem natte jaren, en Natuurmonumenten snoeit en kandelabert daar voor de veiligheid, maar laat bewust dode stammen staan als woonplek voor vleermuizen en boommarters. Schrik dus niet van de kale kronen: het is klimaat, geen kaalslag.

Pin

Praktische informatie

• Adres bekendste startpunt: De Roestelberg, Roestelbergseweg 2, 5171 RL Kaatsheuvel
• Lengte routes: 1 tot 17,2 km gemarkeerd; eigen rondjes via het knooppuntennetwerk
• Prijs: gratis toegankelijk; speurkaart kinderen 1,50 euro; excursies via Natuurmonumenten betaald
• Reserveren: niet nodig; wel voor excursies
• Honden: aangelijnd op de paden; losloopgebied bij Bosch en Duin
• Toegankelijkheid: betonpad naar uitkijkpunt Bosch & Duin (1 km) is rolstoel- en kinderwagenvriendelijk; de zandroutes zijn dat nadrukkelijk niet
• Parkeren: gratis bij De Roestelberg, Giersbergen (Margrietweg, 250 plekken), Bosch en Duin en de Waalwijksebaan
• Openbaar vervoer: bus tussen Tilburg en ‘s-Hertogenbosch, halte Loon op Zand; daar start de Groene Halte-route (8,3 km)
• Voorzieningen: horeca bij vier startpunten (De Roestelberg, Herberg De Drie Linden, Bosch en Duin, De Rustende Jager); aangepaste toiletten bij Bosch en Duin
• Regels: MTB alleen met vignet op aangewezen paden; ruiterpas verplicht; groepen boven de 20 personen melden; drones verboden
• In de buurt: landgoed Huis ter Heide, Het Witte Kasteel in Loon op Zand, en de Efteling in Kaatsheuvel voor wie met kinderen een combinatiedag maakt
• Info: natuurmonumenten.nl

Wat neem je mee

Stevige wandelschoenen zijn hier belangrijker dan je denkt: los zand met verborgen boomwortels op de overgangen vraagt om enkelsteun, en op het hete zomerzand wil je geen dunne zolen. Neem meer water mee dan normaal, want schaduw is er alleen aan de randen; een dagrugzak van 20 liter volstaat. En doe na afloop de tekencheck: de bosranden en heideveldjes rond het zand zijn tekengebied, dus een tekentang hoort in de rugzak.

Pro tip: ga je met kinderen, combineer de speurtocht bij De Roestelberg met vrij spelen op de zandvlakte erna. Het zand mag je gewoon op, en een duin afrennen verslaat elke speeltuin. Pannenkoek na afloop en je hebt een dagje uit voor de prijs van een parkeerplaats: nul euro.

Veelgestelde vragen